मन्त्र १
ऋषिरुवाच ।
ॐ नन्दा भगवती नाम या भविष्यति नन्दजा ।
स्तुता सा पूजिता भक्त्या वशीकुर्याज्जगत्त्रयम् ॥१॥
ṛṣiruvāca |
oṃ nandā bhagavatī nāma yā bhaviṣyati nandajā |
stutā sā pūjitā bhaktyā vaśīkuryājjagattrayam ||1||
English MeaningThe seer said: Om. She who shall be born of Nanda, the blessed Goddess named Nandā, brings the three worlds under the worshipper’s sway when praised and worshipped with devotion.
हिन्दी भावार्थऋषि बोले—ॐ। नन्द से उत्पन्न होने वाली जो नन्दा भगवती होंगी, वे भक्तिपूर्वक स्तुति और पूजा किये जाने पर तीनों लोकों को उपासक के वश में कर देती हैं।
मन्त्र २
कनकोत्तमकान्तिः सा सुकान्तिकनकाम्बरा ।
देवी कनकवर्णाभा कनकोत्तमभूषणा ॥२॥
kanakottamakāntiḥ sā sukāntikanakāmbarā |
devī kanakavarṇābhā kanakottamabhūṣaṇā ||2||
English MeaningHer lustre is like the finest gold; she wears beautiful golden garments, shines with a golden complexion and is adorned with ornaments of the finest gold.
हिन्दी भावार्थउनकी कान्ति उत्तम स्वर्ण के समान है। वे सुन्दर सुनहरे वस्त्र धारण करती हैं, उनकी आभा स्वर्णवर्ण की है और उनके आभूषण उत्तम स्वर्ण के हैं।
मन्त्र ३
कमलाङ्कुशपाशाब्जैरलङ्कृतचतुर्भुजा ।
इन्दिरा कमला लक्ष्मीः सा श्री रुक्माम्बुजासना ॥३॥
kamalāṅkuśapāśābjairalaṅkṛtacaturbhujā |
indirā kamalā lakṣmīḥ sā śrī rukmāmbujāsanā ||3||
English MeaningHer four arms are adorned with lotus, goad, noose and conch. She is called Indirā, Kamalā, Lakṣmī, Śrī and Rukmāmbujāsanā—the one seated upon a golden lotus.
हिन्दी भावार्थकमल, अंकुश, पाश और शंख से उनकी चार भुजाएँ सुशोभित हैं। वे इन्दिरा, कमला, लक्ष्मी, श्री और स्वर्णकमल पर विराजमान रुक्माम्बुजासना कहलाती हैं।
मन्त्र ४
या रक्तदन्तिका नाम देवी प्रोक्ता मयानघ ।
तस्याः स्वरूपं वक्ष्यामि शृणु सर्वभयापहम् ॥४॥
yā raktadantikā nāma devī proktā mayānagha |
tasyāḥ svarūpaṃ vakṣyāmi śṛṇu sarvabhayāpaham ||4||
English MeaningO sinless one, I shall now describe the form of the Goddess whom I named Raktadantikā; hear of that form which removes every fear.
हिन्दी भावार्थहे निष्पाप! जिन देवी को मैंने रक्तदन्तिका कहा है, अब उनके सर्वभयहारी स्वरूप का वर्णन करता हूँ; सुनो।
मन्त्र ५
रक्ताम्बरा रक्तवर्णा रक्तसर्वाङ्गभूषणा ।
रक्तायुधा रक्तनेत्रा रक्तकेशातिभीषणा ॥५॥
raktāmbarā raktavarṇā raktasarvāṅgabhūṣaṇā |
raktāyudhā raktanetrā raktakeśātibhīṣaṇā ||5||
English MeaningShe is red-robed and red in complexion, with red ornaments upon every limb. Her weapons, eyes and hair are red, making her exceedingly terrible.
हिन्दी भावार्थवे लाल वस्त्र धारण करती हैं, उनका वर्ण लाल है और सभी अंग लाल आभूषणों से विभूषित हैं। उनके आयुध, नेत्र और केश भी लाल हैं, जिससे वे अत्यन्त भयंकर दिखाई देती हैं।
मन्त्र ६
रक्ततीक्ष्णनखा रक्तदशना रक्तदन्तिका ।
पतिं नारीवानुरक्ता देवी भक्तं भजेज्जनम् ॥६॥
raktatīkṣṇanakhā raktadaśanā raktadantikā |
patiṃ nārīvānuraktā devī bhaktaṃ bhajejjanam ||6||
English MeaningHer sharp nails and teeth are red; hence she is Raktadantikā, the Red-toothed Goddess. As a devoted woman cherishes her husband, so the Goddess lovingly tends her devotee.
हिन्दी भावार्थउनके तीखे नख और दाँत लाल हैं, इसलिए वे रक्तदन्तिका कहलाती हैं। जैसे अनुरागिणी स्त्री अपने पति की सेवा करती है, वैसे ही देवी अपने भक्त का प्रेमपूर्वक पालन करती हैं।
मन्त्र ७
वसुधेव विशाला सा सुमेरुयुगलस्तनी ।
दीर्घौ लम्बावतिस्थूलौ तावतीव मनोहरौ ॥७॥
vasudheva viśālā sā sumeruyugalastanī |
dīrghau lambāvatisthūlau tāvatīva manoharau ||7||
English MeaningShe is vast like the earth, with breasts resembling the twin peaks of Mount Sumeru—long, pendulous, exceedingly full and most beautiful.
हिन्दी भावार्थवे पृथ्वी के समान विशाल हैं और उनके दोनों स्तन सुमेरु पर्वत के युगल शिखरों के समान हैं—दीर्घ, लम्बे, अत्यन्त स्थूल और बहुत मनोहर।
मन्त्र ८
कर्कशावतिकान्तौ तौ सर्वानन्दपयोनिधी ।
भक्तान् सम्पाययेद्देवी सर्वकामदुघौ स्तनौ ॥८॥
karkaśāvatikāntau tau sarvānandapayonidhī |
bhaktān sampāyayeddevī sarvakāmadughau stanau ||8||
English MeaningThough firm, those breasts are exceedingly lovely, oceans of every delight and bestowers of all desires; from them the Goddess gives her devotees to drink.
हिन्दी भावार्थकठोर होते हुए भी वे अत्यन्त कमनीय, समस्त आनन्द के समुद्र और सभी कामनाओं को पूर्ण करने वाले हैं। देवी उन्हीं स्तनों से अपने भक्तों को पान कराती हैं।
मन्त्र ९
खड्गं पात्रं च मुसलं लाङ्गलं च बिभर्ति सा ।
आख्याता रक्तचामुण्डा देवी योगेश्वरीति च ॥९॥
khaḍgaṃ pātraṃ ca musalaṃ lāṅgalaṃ ca bibharti sā |
ākhyātā raktacāmuṇḍā devī yogeśvarīti ca ||9||
English MeaningShe carries a sword, bowl, pestle and plough. She is known as Raktacāmuṇḍā and also as the Goddess Yogeśvarī.
हिन्दी भावार्थवे खड्ग, पात्र, मूसल और हल धारण करती हैं। वे रक्तचामुण्डा और योगेश्वरी देवी के नाम से भी प्रसिद्ध हैं।
मन्त्र १०
अनया व्याप्तमखिलं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
इमां यः पूजयेद्भक्त्या स व्याप्नोति चराचरम् ॥१०॥
(भुक्त्वा भोगान् यथाकामं देवीसायुज्यमाप्नुयात् ।)
anayā vyāptamakhilaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
imāṃ yaḥ pūjayedbhaktyā sa vyāpnoti carācaram ||10||
(bhuktvā bhogān yathākāmaṃ devīsāyujyamāpnuyāt |)
English MeaningBy her the entire moving and unmoving universe is pervaded. Whoever worships her with devotion pervades all creation; after enjoying desired pleasures, that devotee attains union with the Goddess.
हिन्दी भावार्थइनके द्वारा सम्पूर्ण स्थावर-जंगम जगत् व्याप्त है। जो भक्तिपूर्वक इनकी पूजा करता है, वह समस्त चराचर में व्याप्त हो जाता है; इच्छानुसार भोग भोगकर अन्त में देवी का सायुज्य प्राप्त करता है।
मन्त्र ११
अधीते य इमं नित्यं रक्तदन्त्या वपुःस्तवम् ।
तं सा परिचरेद्देवी पतिं प्रियमिवाङ्गना ॥११॥
adhīte ya imaṃ nityaṃ raktadantyā vapuḥstavam |
taṃ sā paricareddevī patiṃ priyamivāṅganā ||11||
English MeaningWhoever daily recites this hymn describing Raktadantikā’s form is lovingly tended by the Goddess, just as a devoted woman attends her beloved husband.
हिन्दी भावार्थजो रक्तदन्तिका के शरीर का यह स्तवन नित्य पढ़ता है, उसकी वे देवी उसी प्रकार प्रेमपूर्वक परिचर्या करती हैं जैसे पतिव्रता स्त्री अपने प्रिय पति की।
मन्त्र १२
शाकम्भरी नीलवर्णा नीलोत्पलविलोचना ।
गम्भीरनाभिस्त्रिवलीविभूषिततनूदरी ॥१२॥
śākambharī nīlavarṇā nīlotpalavilocanā |
gambhīranābhistrivalīvibhūṣitatanūdarī ||12||
English MeaningŚākambharī is blue in complexion and her eyes resemble blue lotuses. Her navel is deep, and her slender abdomen is adorned with three graceful folds.
हिन्दी भावार्थशाकम्भरी देवी नीलवर्णा और नीलकमल के समान नेत्रों वाली हैं। उनकी नाभि गहरी है और उनका कृश उदर तीन सुन्दर रेखाओं से विभूषित है।
मन्त्र १३
सुकर्कशसमोत्तुङ्गवृत्तपीनघनस्तनी ।
मुष्टिं शिलीमुखापूर्णं कमलं कमलालया ॥१३॥
sukarkaśasamottuṅgavṛttapīnaghanastanī |
muṣṭiṃ śilīmukhāpūrṇaṃ kamalaṃ kamalālayā ||13||
English MeaningHer breasts are firm, even, elevated, round, full and compact. The lotus-dwelling Goddess bears a fistful of arrows and a lotus.
हिन्दी भावार्थउनके स्तन सुदृढ़, समान, उन्नत, गोल, पीन और घने हैं। कमल में निवास करने वाली देवी बाणों से भरी मुट्ठी और कमल धारण करती हैं।
मन्त्र १४
पुष्पपल्लवमूलादिफलाढ्यं शाकसञ्चयम् ।
काम्यानन्तरसैर्युक्तं क्षुत्तृण्मृत्युभयापहम् ॥१४॥
puṣpapallavamūlādiphalāḍhyaṃ śākasañcayam |
kāmyānantarasairyuktaṃ kṣuttṛṇmṛtyubhayāpaham ||14||
English MeaningShe carries a mass of vegetation rich in flowers, shoots, roots and fruits, filled with endless desirable flavours and able to dispel the fear of hunger, thirst and death.
हिन्दी भावार्थवे पुष्प, पल्लव, मूल और फलों से सम्पन्न शाक-समूह धारण करती हैं, जो अनन्त मनोहर रसों से युक्त तथा भूख, प्यास और मृत्यु के भय को दूर करने वाला है।
मन्त्र १५
कार्मुकं च स्फुरत्कान्ति बिभ्रती परमेश्वरी ।
शाकम्भरी शताक्षी सा सैव दुर्गा प्रकीर्तिता ॥१५॥
kārmukaṃ ca sphuratkānti bibhratī parameśvarī |
śākambharī śatākṣī sā saiva durgā prakīrtitā ||15||
English MeaningThe Supreme Goddess also bears a bow of flashing splendour. She is proclaimed as Śākambharī, Śatākṣī and Durgā herself.
हिन्दी भावार्थपरमेश्वरी चमकती कान्ति वाला धनुष भी धारण करती हैं। वे ही शाकम्भरी, शताक्षी और दुर्गा के नाम से प्रसिद्ध हैं।
मन्त्र १६
विशोका दुष्टदमनी शमनी दुरितापदाम् ।
उमा गौरी सती चण्डी कालिका सा च पार्वती ॥१६॥
viśokā duṣṭadamanī śamanī duritāpadām |
umā gaurī satī caṇḍī kālikā sā ca pārvatī ||16||
English MeaningShe is free from sorrow, subdues the wicked and pacifies sins and calamities. She herself is Umā, Gaurī, Satī, Caṇḍī, Kālikā and Pārvatī.
हिन्दी भावार्थवे शोकरहित, दुष्टों का दमन करने वाली और पापों तथा आपत्तियों को शान्त करने वाली हैं। वे ही उमा, गौरी, सती, चण्डी, कालिका और पार्वती हैं।
मन्त्र १७
शाकम्भरीं स्तुवन् ध्यायञ्जपन् सम्पूजयन्नमन् ।
अक्षय्यमश्नुते शीघ्रमन्नपानामृतं फलम् ॥१७॥
śākambharīṃ stuvan dhyāyañjapan sampūjayannaman |
akṣayyamaśnute śīghramannapānāmṛtaṃ phalam ||17||
English MeaningOne who praises, meditates upon, repeats the name of, worships and bows to Śākambharī swiftly obtains the imperishable fruit of food, drink and nectar.
हिन्दी भावार्थजो शाकम्भरी देवी की स्तुति, ध्यान, जप, पूजा और वन्दन करता है, वह शीघ्र ही अन्न, पान और अमृतरूप अक्षय फल प्राप्त करता है।
मन्त्र १८
भीमापि नीलवर्णा सा दंष्ट्रादशनभासुरा ।
विशाललोचना नारी वृत्तपीनपयोधरा ॥१८॥
bhīmāpi nīlavarṇā sā daṃṣṭrādaśanabhāsurā |
viśālalocanā nārī vṛttapīnapayodharā ||18||
English MeaningBhīmā too is blue in complexion and gleams with fangs and teeth. She is a large-eyed female form with round and full breasts.
हिन्दी भावार्थभीमा देवी भी नीलवर्णा हैं। वे दाढ़ों और दाँतों से देदीप्यमान, विशाल नेत्रों वाली तथा गोल और पीन स्तनों वाली नारीरूपा हैं।
मन्त्र १९
चन्द्रहासं च डमरुं शिरः पात्रं च बिभ्रती ।
एकवीरा कालरात्रिः सैवोक्ता कामदा स्तुता ॥१९॥
candrahāsaṃ ca ḍamaruṃ śiraḥ pātraṃ ca bibhratī |
ekavīrā kālarātriḥ saivoktā kāmadā stutā ||19||
English MeaningShe bears the scimitar Candrahāsa, a drum, a severed head and a bowl. She is called Ekavīrā, Kālarātri and, when praised, the granter of desires.
हिन्दी भावार्थवे चन्द्रहास खड्ग, डमरू, कटा हुआ मस्तक और पात्र धारण करती हैं। वे ही एकवीरा, कालरात्रि और स्तुति किये जाने पर कामदा कहलाती हैं।
मन्त्र २०
तेजोमण्डलदुर्धर्षा भ्रामरी चित्रकान्तिभृत् ।
चित्रानुलेपना देवी चित्राभरणभूषिता ॥२०॥
tejomaṇḍaladurdharṣā bhrāmarī citrakāntibhṛt |
citrānulepanā devī citrābharaṇabhūṣitā ||20||
English MeaningUnassailable because of her radiant halo, Bhrāmarī possesses a wondrous many-coloured lustre. The Goddess is anointed with varied unguents and adorned with variegated ornaments.
हिन्दी भावार्थअपने तेजोमण्डल के कारण दुर्धर्ष भ्रामरी देवी विचित्र कान्ति वाली हैं। वे अनेक रंगों के अनुलेपन और चित्र-विचित्र आभूषणों से विभूषित हैं।
मन्त्र २१
चित्रभ्रमरपाणिः सा महामारीति गीयते ।
इत्येता मूर्तयो देव्या याः ख्याता वसुधाधिप ॥२१॥
citrabhramarapāṇiḥ sā mahāmārīti gīyate |
ityetā mūrtayo devyā yāḥ khyātā vasudhādhipa ||21||
English MeaningHolding a wondrous bee in her hand, she is also celebrated as Mahāmārī. O lord of the earth, these are the renowned forms of the Goddess.
हिन्दी भावार्थहाथ में विचित्र भ्रमर धारण करने वाली वे महामारी नाम से भी गायी जाती हैं। हे वसुधाधिप! इस प्रकार देवी की ये प्रसिद्ध मूर्तियाँ कही गयी हैं।
मन्त्र २२
जगन्मातुश्चण्डिकायाः कीर्तिताः कामधेनवः ।
इदं रहस्यं परमं न वाच्यं कस्यचित्त्वया ॥२२॥
jaganmātuścaṇḍikāyāḥ kīrtitāḥ kāmadhenavaḥ |
idaṃ rahasyaṃ paramaṃ na vācyaṃ kasyacittvayā ||22||
English MeaningThese forms of Caṇḍikā, Mother of the universe, are proclaimed to be like wish-fulfilling cows. This is a supreme secret and must not be disclosed by you to anyone.
हिन्दी भावार्थजगन्माता चण्डिका की ये मूर्तियाँ कामधेनु के समान सभी कामनाएँ पूर्ण करने वाली कही गयी हैं। यह परम रहस्य है; इसे तुम्हें किसी से नहीं कहना चाहिए।
मन्त्र २३
व्याख्यानं दिव्यमूर्तीनामभीष्टफलदायकम् ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन देवीं जप निरन्तरम् ॥२३॥
vyākhyānaṃ divyamūrtīnāmabhīṣṭaphaladāyakam |
tasmāt sarvaprayatnena devīṃ japa nirantaram ||23||
English MeaningThis exposition of the divine forms bestows the desired fruit. Therefore, with every effort, repeat the Goddess’s name without interruption.
हिन्दी भावार्थदिव्य मूर्तियों का यह व्याख्यान मनोवाञ्छित फल देने वाला है। इसलिए पूर्ण प्रयत्न से निरन्तर देवी का जप करो।
मन्त्र २४
सप्तजन्मार्जितैर्घोरैर्ब्रह्महत्यासमैरपि ।
पाठमात्रेण मन्त्राणां मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥२४॥
saptajanmārjitairghorairbrahmahatyāsamairapi |
pāṭhamātreṇa mantrāṇāṃ mucyate sarvakilbiṣaiḥ ||24||
English MeaningBy merely reciting these mantras, one is freed from every defilement, even dreadful sins accumulated over seven births and equal to the slaying of a brāhmaṇa.
हिन्दी भावार्थइन मन्त्रों के पाठ मात्र से मनुष्य सात जन्मों में संचित ब्रह्महत्या के समान घोर पापों तथा समस्त कल्मषों से मुक्त हो जाता है।
मन्त्र २५
देव्या ध्यानं मया ख्यातं गुह्याद् गुह्यतरं महत् ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सर्वकामफलप्रदम् ॥२५॥
(एतस्यास्त्वं प्रसादेन सर्वमान्यो भविष्यसि ।
सर्वरूपमयी देवी सर्वं देवीमयं जगत् ।
अतोऽहं विश्वरूपां तां नमामि परमेश्वरीम् ॥)
devyā dhyānaṃ mayā khyātaṃ guhyād guhyataraṃ mahat |
tasmāt sarvaprayatnena sarvakāmaphalapradam ||25||
(etasyāstvaṃ prasādena sarvamānyo bhaviṣyasi |
sarvarūpamayī devī sarvaṃ devīmayaṃ jagat |
ato’haṃ viśvarūpāṃ tāṃ namāmi parameśvarīm ||)
English MeaningI have revealed this great meditation upon the Goddess, more secret than the secret; practise it with every effort, for it grants the fruit of every desire. By her grace you shall be honoured by all. The Goddess embodies every form and the entire universe is filled with her; therefore I bow to the Supreme Goddess whose form is the universe.
हिन्दी भावार्थमैंने देवी के उस महान् ध्यान का वर्णन किया है जो गुह्य से भी गुह्यतर और सभी कामनाओं का फल देने वाला है; अतः पूर्ण प्रयत्न से उसका अनुष्ठान करो। उनके प्रसाद से तुम सर्वमान्य हो जाओगे। देवी सर्वरूपमयी हैं और समस्त जगत् देवीमय है; इसलिए मैं विश्वरूपा परमेश्वरी को नमस्कार करता हूँ।
समाप्तिः
॥ इति मूर्तिरहस्यं सम्पूर्णम् ॥
॥ ॐ तत्सत् ॐ ॥
iti mūrtirahasyaṃ sampūrṇam | oṃ tatsat oṃ |
English MeaningThus the Mūrtirahasyam, the Secret Pertaining to Forms, is complete. Om Tat Sat Om.
हिन्दी भावार्थइस प्रकार मूर्तिरहस्य सम्पूर्ण हुआ। ॐ तत्सत् ॐ।