← Contents

अथ कीलकम्

Atha Kīlakam

The Nail of the Goddess

✦
Scroll to read

॥ कीलकस्तोत्रम् ॥

The sacred hymn that reveals the key to unlocking the recitation of Devī Māhātmyam.

ॐ अस्य श्रीकीलकमन्त्रस्य शिव ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, श्रीमहासरस्वती देवता, श्रीजगदम्बाप्रीत्यर्थं सप्तशतीपाठाङ्गत्वेन जपे विनियोगः ।
ॐ नमश्चण्डिकायै ।

मार्कण्डेय उवाच

oṃ asya śrīkīlakamantrasya śiva ṛṣiḥ, anuṣṭup chandaḥ, śrīmahāsarasvatī devatā, śrījagadambāprītyarthaṃ saptaśatīpāṭhāṅgatvena jape viniyogaḥ |
oṃ namaścaṇḍikāyai |

mārkaṇḍeya uvāca

For this Śrī Kīlaka mantra, Śiva is the seer, Anuṣṭubh is the metre, and Śrī Mahāsarasvatī is the deity. It is employed as an integral part of the Devī Saptaśatī recitation for the pleasure of Śrī Jagadambā. Salutations to Caṇḍikā. Mārkaṇḍeya said:

इस श्रीकीलक-मन्त्र के ऋषि शिव हैं, छन्द अनुष्टुप् है और देवता श्रीमहासरस्वती हैं। श्रीजगदम्बा की प्रसन्नता के लिए सप्तशती-पाठ के अंग के रूप में इसके जप का विनियोग है। चण्डिका देवी को नमस्कार। मार्कण्डेय ऋषि बोले—

श्लोक १

ॐ विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुषे ।
श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्धधारिणे ॥१॥

oṃ viśuddhajñānadehāya trivedīdivyacakṣuṣe |
śreyaḥprāptinimittāya namaḥ somārdhadhāriṇe ||1||

English Meaning

Salutations to Śiva, whose form is pure knowledge, whose divine eyes are the three Vedas, who is the means of attaining the highest good, and who bears the crescent moon.

हिन्दी भावार्थ

जिनका शरीर विशुद्ध ज्ञानस्वरूप है, तीनों वेद जिनके दिव्य नेत्र हैं, जो कल्याण-प्राप्ति के निमित्त हैं और जो मस्तक पर अर्धचन्द्र धारण करते हैं—उन भगवान शिव को नमस्कार है।

श्लोक २

सर्वमेतद्विजानीयान्मन्त्राणामभिकीलकम् ।
सोऽपि क्षेममवाप्नोति सततं जाप्यतत्परः ॥२॥

sarvametadvijānīyānmantrāṇāmabhikīlakam |
so’pi kṣemamavāpnoti satataṃ jāpyatatparaḥ ||2||

English Meaning

One should know this entire hymn as the key that unlocks the mantras. Whoever remains constantly devoted to its recitation also attains complete well-being.

हिन्दी भावार्थ

इस सम्पूर्ण स्तोत्र को मन्त्रों की सिद्धि में लगी कील को खोलने वाला जानना चाहिए। जो निरन्तर इसके जप में तत्पर रहता है, वह भी सर्वथा कल्याण प्राप्त करता है।

श्लोक ३

सिद्ध्यन्त्युच्चाटनादीनि वस्तूनि सकलान्यपि ।
एतेन स्तुवतां देवी स्तोत्रमात्रेण सिद्ध्यति ॥३॥

siddhyantyuccāṭanādīni vastūni sakalānyapi |
etena stuvatāṃ devī stotramātreṇa siddhyati ||3||

English Meaning

All aims, including the removal of hostile forces, are accomplished. For those who praise the Goddess with this, success is attained through the hymn alone.

हिन्दी भावार्थ

उच्चाटन आदि सभी कार्य सिद्ध हो जाते हैं। इस स्तोत्र से देवी की स्तुति करने वालों को केवल स्तोत्र-पाठ से ही सिद्धि प्राप्त होती है।

श्लोक ४

न मन्त्रो नौषधं तत्र न किञ्चिदपि विद्यते ।
विना जाप्येन सिद्ध्येत सर्वमुच्चाटनादिकम् ॥४॥

na mantro nauṣadhaṃ tatra na kiñcidapi vidyate |
vinā jāpyena siddhyeta sarvamuccāṭanādikam ||4||

English Meaning

For this, neither another mantra nor medicine nor anything else is required; without any other recitation, every purpose such as the removal of hostile forces is fulfilled.

हिन्दी भावार्थ

इसके लिए न किसी अन्य मन्त्र की, न औषधि की और न किसी दूसरी वस्तु की आवश्यकता है; अन्य जप के बिना ही उच्चाटन आदि सभी कार्य सिद्ध हो जाते हैं।

श्लोक ५

समग्राण्यपि सिद्ध्यन्ति लोकशङ्कामिमां हरः ।
कृत्वा निमन्त्रयामास सर्वमेवमिदं शुभम् ॥५॥

samagrāṇyapi siddhyanti lokaśaṅkāmimāṃ haraḥ |
kṛtvā nimantrayāmāsa sarvamevamidaṃ śubham ||5||

English Meaning

When people wondered whether all such aims could truly be attained, Lord Śiva proclaimed that this whole sacred hymn is indeed auspicious and efficacious.

हिन्दी भावार्थ

सभी साधन पूर्णतः सिद्ध होते हैं या नहीं—लोगों की इस शंका को देखकर भगवान शिव ने घोषित किया कि यह सम्पूर्ण स्तोत्र निश्चय ही शुभ और सिद्धिदायक है।

श्लोक ६

स्तोत्रं वै चण्डिकायास्तु तच्च गुप्तं चकार सः ।
समाप्तिर्न च पुण्यस्य तां यथावन्नियन्त्रणाम् ॥६॥

stotraṃ vai caṇḍikāyāstu tacca guptaṃ cakāra saḥ |
samāptirna ca puṇyasya tāṃ yathāvanniyantraṇām ||6||

English Meaning

He then made this hymn of Caṇḍikā secret and placed it under proper restraint; the merit arising from its recitation has no end.

हिन्दी भावार्थ

तब भगवान शिव ने चण्डिका के इस स्तोत्र को गुप्त कर दिया और उसे विधिपूर्वक नियमबद्ध किया। इसके पाठ से प्राप्त होने वाले पुण्य का कभी अन्त नहीं होता।

श्लोक ७

सोऽपि क्षेममवाप्नोति सर्वमेवं न संशयः ।
कृष्णायां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां वा समाहितः ॥७॥

so’pi kṣemamavāpnoti sarvamevaṃ na saṃśayaḥ |
kṛṣṇāyāṃ vā caturdaśyāmaṣṭamyāṃ vā samāhitaḥ ||7||

English Meaning

Such a devotee surely obtains every kind of well-being—there is no doubt. On the fourteenth or eighth day of the dark fortnight, one should worship with a collected mind.

हिन्दी भावार्थ

ऐसा साधक निःसन्देह सब प्रकार का कल्याण प्राप्त करता है। कृष्णपक्ष की चतुर्दशी अथवा अष्टमी को उसे एकाग्रचित्त होकर उपासना करनी चाहिए।

श्लोक ८

ददाति प्रतिगृह्णाति नान्यथैषा प्रसीदति ।
इत्थंरूपेण कीलेन महादेवेन कीलितम् ॥८॥

dadāti pratigṛhṇāti nānyathaiṣā prasīdati |
itthaṃrūpeṇa kīlena mahādevena kīlitam ||8||

English Meaning

One offers everything to the Goddess and receives it back as her grace; otherwise she is not pleased. In this manner Mahādeva fixed the hymn with a sacred seal.

हिन्दी भावार्थ

साधक अपना सर्वस्व देवी को अर्पित करे और फिर उसे उनके प्रसाद के रूप में ग्रहण करे; अन्यथा देवी प्रसन्न नहीं होतीं। इसी प्रकार की कील से महादेव ने इस स्तोत्र को कीलित किया है।

श्लोक ९

यो निष्कीलां विधायैनां नित्यं जपति संस्फुटम् ।
स सिद्धः स गणः सोऽपि गन्धर्वो जायते नरः ॥९॥

yo niṣkīlāṃ vidhāyaināṃ nityaṃ japati saṃsphuṭam |
sa siddhaḥ sa gaṇaḥ so’pi gandharvo jāyate naraḥ ||9||

English Meaning

The person who removes the seal and recites this clearly every day becomes accomplished, becomes an attendant of the Goddess, and attains the exalted state of a Gandharva.

हिन्दी भावार्थ

जो मनुष्य इस स्तोत्र को निष्कीलित करके प्रतिदिन स्पष्ट उच्चारण के साथ जपता है, वह सिद्ध हो जाता है, देवी का गण बनता है और गन्धर्व-सदृश उच्च अवस्था प्राप्त करता है।

श्लोक १०

न चैवाप्यटतस्तस्य भयं क्वापीह जायते ।
नापमृत्युवशं याति मृतो मोक्षमवाप्नुयात् ॥१०॥

na caivāpyaṭatastasya bhayaṃ kvāpīha jāyate |
nāpamṛtyuvaśaṃ yāti mṛto mokṣamavāpnuyāt ||10||

English Meaning

Wherever that person may travel, no fear arises in this world. He does not fall prey to untimely death and, after death, attains liberation.

हिन्दी भावार्थ

इस संसार में कहीं भी विचरते हुए उसे कोई भय नहीं होता। वह अकाल मृत्यु के वश में नहीं जाता और देहत्याग के पश्चात् मोक्ष प्राप्त करता है।

श्लोक ११

ज्ञात्वा प्रारभ्य कुर्वीत न कुर्वाणो विनश्यति ।
ततो ज्ञात्वैव सम्पन्नमिदं प्रारभ्यते बुधैः ॥११॥

jñātvā prārabhya kurvīta na kurvāṇo vinaśyati |
tato jñātvaiva sampannamidaṃ prārabhyate budhaiḥ ||11||

English Meaning

One should begin the recitation only after understanding its discipline; one who does not do so comes to harm. Therefore, the wise begin this complete practice only after knowing it properly.

हिन्दी भावार्थ

इसकी विधि को जानकर ही पाठ आरम्भ करना चाहिए; विधि का पालन न करने वाला हानि उठाता है। इसलिए बुद्धिमान लोग इसे भली-भाँति जानकर ही इस पूर्ण पाठ का आरम्भ करते हैं।

श्लोक १२

सौभाग्यादि च यत्किञ्चिद् दृश्यते ललनाजने ।
तत्सर्वं तत्प्रसादेन तेन जाप्यमिदं शुभम् ॥१२॥

saubhāgyādi ca yatkiñcid dṛśyate lalanājane |
tatsarvaṃ tatprasādena tena jāpyamidaṃ śubham ||12||

English Meaning

Whatever good fortune and auspiciousness is seen among women exists through the grace of the Goddess. Therefore this sacred hymn should be recited.

हिन्दी भावार्थ

स्त्रियों में जो भी सौभाग्य और मंगल दिखाई देता है, वह सब देवी की कृपा से ही है। इसलिए इस शुभ स्तोत्र का जप अवश्य करना चाहिए।

श्लोक १३

शनैस्तु जप्यमानेऽस्मिन् स्तोत्रे सम्पत्तिरुच्चकैः ।
भवत्येव समग्रापि ततः प्रारभ्यमेव तत् ॥१३॥

śanaistu japyamāne’smin stotre sampattiruccakaiḥ |
bhavatyeva samagrāpi tataḥ prārabhyameva tat ||13||

English Meaning

When this hymn is recited gently and with care, abundant and complete prosperity surely arises. Therefore one should indeed undertake its recitation.

हिन्दी भावार्थ

इस स्तोत्र का धीरे-धीरे और सावधानीपूर्वक जप करने पर महान तथा सम्पूर्ण समृद्धि अवश्य प्राप्त होती है। इसलिए इसका पाठ आरम्भ करना ही चाहिए।

श्लोक १४

ऐश्वर्यं यत्प्रसादेन सौभाग्यारोग्यसम्पदः ।
शत्रुहानिः परो मोक्षः स्तूयते सा न किं जनैः ॥१४॥

aiśvaryaṃ yatprasādena saubhāgyārogyasampadaḥ |
śatruhāniḥ paro mokṣaḥ stūyate sā na kiṃ janaiḥ ||14||

English Meaning

By her grace come sovereignty, good fortune, health and prosperity, the destruction of enemies, and supreme liberation. Why, then, should people not praise her?

हिन्दी भावार्थ

जिनकी कृपा से ऐश्वर्य, सौभाग्य, आरोग्य और सम्पत्ति मिलती है, शत्रुओं का नाश होता है और परम मोक्ष प्राप्त होता है—उन देवी की मनुष्य स्तुति क्यों न करें?

॥ इति श्रीभगवत्याः कीलकस्तोत्रं समाप्तम् ॥